Wat zit er in de pijplijn? De toekomst van vaccinontwikkeling
Vaccinatieonderzoek ontwikkelt zich voortdurend verder en maakt gebruik van nieuwe technologieën om de last van uiteenlopende ziekten te helpen verminderen of ziekten volledig uit te bannen uit de samenleving.
Sinds het eerste vaccin werd ontwikkeld in 1796, hebben wetenschappers gezocht naar nieuwe manieren om mensen door middel van vaccinatie te beschermen tegen infectieziekten. Hoewel sommige dodelijke of zeer invaliderende ziekten inmiddels volledig kunnen worden voorkomen door vaccinatie, zijn andere, zoals malaria, nog verantwoordelijk voor duizenden sterfgevallen over de hele wereld,. Onderzoek naar en ontwikkeling van nieuwe vaccins blijft daarom, naast de toegang tot bestaande vaccins, een prioriteit voor de volksgezondheid.
Inmiddels beschikken onderzoekers over zes vaccintechnologieën (of -platforms) voor de ontwikkeling van vaccins. Enkele van de meest veelbelovende ontwikkelingen op het gebied van vaccintechnologie zijn mRNA- en DNA-vaccins. Deze technologieën hebben het potentieel om doorbraken tot stand te brengen, niet alleen op het gebied van infectieziekten, maar ook bij de preventie of behandeling van bepaalde soorten kanker.
mRNA-vaccins
Reeds sinds de jaren 1960 wordt er gewerkt aan onderzoek en ontwikkeling op het gebied van messenger-RNA-technologie. Bij eerste proeven met mRNA-vaccins werd onderzocht hoe deze technologie kan worden gebruik voor de preventie van ebola. Met het begin van de COVID-19-pandemie werden deze vroege inspanningen gericht op de bestrijding van COVID-19. Het eerste mRNA-vaccin dat werd goedgekeurd voor gebruik in Europa was het in 2020 vrijgegeven COVID-19-vaccin.
De mRNA-technologie is ook getest in klinische onderzoeken naar vaccins tegen andere infectieziekten, zoals influenza, RSV en ZIKA.
Al sinds de jaren 1970 wordt onderzocht of mRNA-technologie kan worden toegepast om vaccins te ontwikkelen tegen bepaalde vormen van kanker, zoals melanoom en longkanker, en zelfs voor nieuwe vormen van kankerbehandeling. De technologie heeft tot doorbraken geleid in onderzoek dat erop gericht is het terugkeren van agressieve vormen van kanker na een operatie te helpen voorkomen en het lichaam te leren bepaalde soorten kanker aan te vallen voordat deze de kans krijgen om te groeien.
DNA-vaccins
DNA-vaccins (ook plasmidevaccins genoemd) werken door korte DNA-sequenties in ons lichaam te brengen die de instructies bevatten voor het produceren van antigenen van een specifiek virus of bacterie. Wanneer het vaccin in het lichaam wordt ingebracht, gebruiken onze cellen de DNA-sequentie om antigenen te produceren. Hierdoor leert ons immuunsysteem de ziekte te herkennen en te bestrijden voor het geval we er ooit aan worden blootgesteld.
Een van de potentiële voordelen van deze aanpak is dat de reactie van het immuunsysteem soms sterker is dan bij andere soorten vaccins. DNA-vaccins zijn ook stabieler en gemakkelijker te produceren dan mRNA-vaccins, omdat ze niet bewaard hoeven te worden bij temperaturen ver onder het vriespunt, wat de toegankelijkheid aanzienlijk verbetert.
Het potentieel voor DNA-vaccins werd voor het eerst ontdekt in de jaren tachtig. Er wordt nog steeds onderzoek naar deze vorm van vaccins gedaan en in de EU/EER is er tot dusver geen enkel DNA-vaccin goedgekeurd voor gebruik bij mensen. Overal ter wereld worden klinische proeven uitgevoerd om de veiligheid van dergelijke vaccins en hun werkzaamheid tegen verschillende infectieziekten te onderzoeken. DNA-vaccins werden voor het eerst gebruikt bij dieren in 1993 en inmiddels is een aantal DNA-vaccins goedgekeurd voor gebruik bij dieren in de Verenigde Staten en de EU/EER. In 2021 heeft India het eerste DNA-vaccin voor menselijk gebruik goedgekeurd voor bescherming tegen COVID-19. DNA-vaccins hebben de potentie om een breed scala aan mogelijkheden te ontsluiten die op dit moment nog niet beschikbaar zijn, waaronder een vaccin tegen hiv en andere aandoeningen.
Net als bij alle vaccins en andere geneesmiddelen in Europa moet eerst worden aangetoond dat DNA-vaccins veilig en werkzaam zijn voordat ze kunnen worden goedgekeurd voor gebruik bij mensen.
Nieuwe vormen van vaccintoediening
Vaccins mogen dan veilig, doeltreffend en kosteneffectief zijn, injectienaalden boezemen velen, met name kinderen, angst in. Daarom wordt er veel onderzoek gedaan naar innovatieve manieren om vaccins toe te dienen. Enkele voorbeelden: